Page 138 - Demo

136DRAMA %u201cNUMID%u00cbT%u201d NGA JERONIM DE RADAJeronim De Rada (1814-1903), figura kryesore e let%u00ebrsis%u00eb arb%u00ebreshe e shekullit XIX, n%u00eb mosh%u00eb fare t%u00eb re, shkroi nj%u00eb pjes%u00eb teatrale shqip, t%u00eb cil%u00ebn p%u00ebr arsye botimi e p%u00ebrktheu italisht. Kjo ishte tragjedia I Numidi (%u201cNumid%u00ebt%u201d), Napoli 1846. K%u00ebt%u00eb vep%u00ebr, me ngjarje q%u00eb zhvillohen n%u00eb Kartagjen%u00ebn e lasht%u00eb n%u00eb koh%u00ebn e Hanibalit, e kishte shkruar m%u00eb 1841. Nj%u00eb gjysm%u00eb shekulli m%u00eb pas, n%u00eb mosh%u00eb t%u00eb thyer, autori iu kthye dhe e ripunoi p%u00ebrs%u00ebri n%u00eb p%u00ebrkthimin italisht, duke e kthyer n%u00eb pjes%u00ebn me pes%u00eb akte Sofonisba, dramma storico, Napoli 1892 (%u201cSofonisba, dram%u00eb historike%u201d).DRAMA %u201cBESA%u201d NGA SAMI FRASH%u00cbRIN%u00eb vitin 1875, Sami Frash%u00ebri, nj%u00eb nga shkrimtar%u00ebt, filozof%u00ebt dhe patriot%u00ebt e shquar t%u00eb Rilindjes do t%u00eb shkruante n%u00eb turqisht dram%u00ebn %u201cBesa%u201d, q%u00eb trajton zakonin e bes%u00ebs te shqiptar%u00ebt, t%u00eb bes%u00ebs si norm%u00eb kanunore, si rend, si e drejt%u00eb dhe si institucion i shenjt%u00eb dhe kushtetues. M%u00eb von%u00eb, do ta p%u00ebrkthente edhe n%u00eb shqip, duke e b%u00ebr%u00eb nj%u00eb nga pjes%u00ebt q%u00eb do t%u00eb vihej m%u00eb tep%u00ebr n%u00eb sken%u00eb nga grupet teatrore amatore t%u00eb koh%u00ebs. N%u00eb k%u00ebt%u00eb vep%u00ebr me tem%u00eb shqiptare, shkrimtari v%u00eb n%u00eb qend%u00ebr dilem%u00ebn tragjike t%u00eb nj%u00eb babai shqiptar, i cili m%u00eb mir%u00eb vret t%u00eb birin sesa t%u00eb shkel%u00eb bes%u00ebn, fjal%u00ebn e dh%u00ebn%u00eb.DRAMA E PAR%u00cb E SHKRUAR N%u00cb SHQIPNj%u00eb nga dramat m%u00eb t%u00eb hershme origjinale shqiptare, e ruajtur deri m%u00eb sot %u00ebsht%u00eb pjesa melodramatike, %u201cEmira%u201d e shkrimtarit arb%u00ebresh Fran%u00e7esk Anton Santori (Francesco Antonio Santori, 1819-1894). Ajo u botua pjes%u00ebrisht n%u00eb revist%u00ebn e p%u00ebrmuajshme arb%u00ebreshe \shqipe t%u00eb Jeronim De Rad%u00ebs m%u00eb 1896. Veprimi i dram%u00ebs ndodh n%u00eb Kalabrin%u00eb e autorit, n%u00eb koh%u00eb revoltash shoq%u00ebrore t%u00eb shkaktuara nga fushata e vitit 1861 kund%u00ebr cubave. Personazhet kryesore t%u00eb k%u00ebsaj drame jan%u00eb Emira dhe Kalina, dy vajza fshatare q%u00eb dashurojn%u00eb t%u00eb dyja Mirjanin, birin e nj%u00eb bujku t%u00eb pasur. Mirjani, i plagosur n%u00eb p%u00ebrpjekje me cubat, burgoset pa t%u00eb drejt%u00eb nga kolonel Fumeli. Lirimi i tij m%u00eb pas dhe martesa e Emir%u00ebs me Mirjanin e sjellin dram%u00ebn drejt nj%u00eb fundi t%u00eb lumtur. %u201cEmira%u201d ka nj%u00eb subjekt autentik shqiptar, q%u00eb flet p%u00ebr virtytet tona, p%u00ebr bes%u00ebn dhe ndershm%u00ebrin%u00eb, p%u00ebr triumfin e s%u00eb mir%u00ebs ndaj s%u00eb keqes dhe ngadh%u00ebnjimin e dashuris%u00eb njer%u00ebzore. Fryma romantike e k%u00ebsaj drame, e thurur me elemente t%u00eb klasicizmit, e shtyu Santorin drejt nj%u00eb g%u00ebrshetimi t%u00eb elementeve melodramatike me karakterin baritor t%u00eb subjektit.Si%u00e7 shprehet edhe vet%u00eb autori, q%u00ebllimi pse e ka shkruar k%u00ebt%u00eb pjes%u00eb %u00ebsht%u00eb t%u00eb p%u00ebrjet%u00ebsoj%u00eb nj%u00eb dokumentim t%u00eb gjuh%u00ebs, t%u00eb riteve, t%u00eb zakoneve dhe t%u00eb traditave t%u00eb ruajtura me fanatiz%u00ebm nga populli yn%u00eb. Duke shkrir%u00eb n%u00eb vetvete elemente t%u00eb dram%u00ebs romantike, t%u00eb p%u00ebrshkuar nga pasionet fataliste dhe theksat sentimentalist%u00eb, drama sjell p%u00ebr her%u00eb t%u00eb par%u00eb edhe pamje realiste q%u00eb nd%u00ebrlidhen n%u00eb marr%u00ebdh%u00ebnien shkak-pasoj%u00eb me t%u00eb kaluar%u00ebn e larg%u00ebt dhe me vizione p%u00ebr t%u00eb ardhmen. N%u00eb k%u00ebt%u00eb v%u00ebshtrim, drama %u201cEmira%u201d sh%u00ebnon hapin e par%u00eb serioz n%u00eb thellimin e mendimit, n%u00eb zgjerimin e horizontit tematik dhe n%u00eb ngritjen e form%u00ebs e t%u00eb stilit t%u00eb dram%u00ebs n%u00eb nivel premtues.Santori ka shkruar edhe nj%u00eb num%u00ebr pjes%u00ebsh t%u00eb tjera melodramatike, komedi e tragjedi, disa prej t%u00eb cilave jan%u00eb t%u00eb pap%u00ebrfunduara. K%u00ebto mbet%u00ebn vet%u00ebm n%u00eb dor%u00ebshkrim. Nd%u00ebr to jan%u00eb tragjedia %u201cJeroboam%u201d dhe melodrama sk%u00ebnderbejane Alessio Dukagino (Alesio Dukagjini), kjo e dyta e shkruar midis viteve 1855 e 1860.